چالش‌های یک سمن چینی سر دفع زباله

از دهه نود به بعد، بیشتر سازمان‎های مردم‎نهاد چینی روی آموزش و افزایش آگاهی عمومی درباره محیط زیست تمرکز کرده‌اند اما سازمان گرین بیگل با مشارکت دادن مردم نقش فعال‎تری در این حوزه پیش گرفته است.
ماموریت سازمان گرین بیگل این است که مشارکت مردم در تلاش‎های مرتبط با بهبود شرایط محیط زیست را افزایش دهد، به قربانیان آلودگی خدمات‎رسانی کند و زمانی‌که فعالیت آلوده‎کننده جدیدی کشف می‎شود، وارد عمل شود.
یکی از نقاط قوت سازمان گرین بیگل در میان دیگر سازمان‌های مردم‎نهاد چینی ایجاد فضایی است که در آن قربانیان می‎توانند به‌طور مستقیم داستان و روایت خود را با مقامات دولتی در میان بگذارند.
مهم‎ترین کار سازمان گرین بیگل به اشتراک گذاشتن داستان قربانیان آلودگی است تا از این طریق سایر شهروندان انگیزه لازم برای اقدام و عمل به‌دست بیاورند.
سازمان گرین بیگل با گرد هم آوردن بازیگران اصلی میدان از میان مراجع قانونی، سیاسی و مدنی، راه جدید و کم‌نظیری را برای جبران خسارات قربانیان آلودگی باز می‎کند.
سازمان‌هایی نظیر گرین بیگل کانال هدایت کننده انرژی حاصل از تلاش‎های مردمی و مدافع سیاست‎هایی هستند که محافظ سلامت و رفاه مردم است.
گرین بیگل و سازمان‎های مردم‎نهاد محیط زیستی یک نیروی محرک اصلی در جامعه مدنی چین محسوب می‎شوند.

راه حل مورد علاقه دولت چین برای مشکل در حال رشد دفع زباله جامد، سوزاندن آشغال‎‎ها است. با این حال، برای چینی‌های شهرنشین که محل زندگی‌شان به‌طور فزاینده‎ای تحت‌تاثیر تاسیسات‎ تبدیل زباله به انرژی است، سوزاندن زباله تبدیل به یک نقطه عطف برای کنش‎گری اجتماعی شده است. سازمان‎های مردم‎نهاد و اجتماعات محلی و مردمی برای شهروندانی که از دولت قبل و ساخت و ساز تاسیسات‎‎ سوزاندن زباله اطلاعات کافی ندارند، آگاه‌سازی می‌کنند و به‌ آن‌ها خدمات حقوقی و مشاوره ارائه می‎دهند. به گفته اسکات ویلسون یکی از پژوهش‌گران این حوزه، سازمان‌های جامعه مدنی چین رو به رشد هستند: «تعداد این سازمان‎ها در چین از دهه نود به سرعت رشد کرده است و به حدود چهارصد هزار سازمان رسمی ثبت شده و حدود سه میلیون سازمان ثبت نشده رسیده است که این آمار شامل تعداد زیادی از سازمان‌های مردم‎نهاد و بنیادهای بین‌المللی نیز می‎شود». این افزایش در تعداد سازمان‎های جامعه مدنی نشانه خوبی برای شهروندانی است که با مشکلات زباله و مواد زائد مبارزه می‎کنند.

یکی از فعال‎ترین سازمان‎های مردم‎نهاد در زمینه معضلات دفع زباله، سازمانی مستقر در پکن با نام گرین بیگل است. این سازمان در سال ۲۰۰۹ توسط فنگ ینگ‌فنگ روزنامه‌نگار و فعال اجتماعی تاسیس شده است. ماموریت گرین بیگل این است که مشارکت مردم در تلاش‎های مرتبط با بهبود شرایط محیط زیست را افزایش دهد، به قربانیان آلودگی خدمات‎رسانی کند و زمانی‌که فعالیت آلوده‎کننده جدیدی کشف می‎شود، وارد عمل شود. از دهه نود به بعد، بیشتر سازمان‎های مردم‎نهاد چینی مانند گروه شناخته شده «دوست‎داران طبیعت» روی آموزش و افزایش آگاهی متمرکز بوده‎اند و تعداد کمی از آن‌ها به نمایندگی از باهمستان‌های مبارزه کننده با آلودگی، مداخله کرده و کاری انجام داده‎اند. با این حال، گرین بیگل نقش فعال‎تری در پیش گرفته است، با خدمات حقوقی و دانشکده‎های حقوقی چین همکاری می‎کند و با قربانیان آلودگی و خانواده‎های آنان تماس‎های تلفنی می‎گیرد و طومارهای اینترنتی تهیه می‎کند. گرین بیگل قربانیان را به مرکز خدمات حقوقی برای قربانیان آلودگی معرفی می‎کند که یک سازمان مردم‎نهاد وابسته به دانشگاه سیاست و حقوق چین در پکن می‎باشد. همکاری و مشارکت این سازمان با مردم به شهروندان اجازه می‎دهد که شکایت حقوقی و قانونی انجام دهند و با حقوق خود به‌عنوان قربانیان شیوه‎های ضعیف مدیریت زباله آشنا شوند.

یکی از کارکنان سابق گرین بیگل چِن لیون است که در حال حاضر همراه با فنگ ینگ‌فنگ در دانشگاه طبیعت همکاری می‌کند. دانشگاه طبیعت یک انجمن مرکزی است که مدرک دانشگاهی صادر نمی‎کند اما در حوزه محیط، زیست، طبیعت و سلامت دوره‌های آموزشی درباره ارائه می‎دهد. چِن در «دانشکده زباله یا آشغال» مشغول به کار است، پروژه‏های آگاه‌سازی درباره زباله‏‌ها را هدایت می‌کند و به ترویج آموزش درباره شیوه‎های مدیریت زباله به صورت پایدار و با رویکرد حفاظت از محیط زیست، می‎پردازد.

به گفته چِن، اولین اعتراض علنی علیه یک پروژه سوزاندن آشغال در سال ۲۰۰۶ در واکنش به پیشنهاد ایجاد تاسیسات سوزاندن آشغال لیولیتون در پکن رخ داد. ساکنان در مخالفت با ساخت این تاسیسات از سازمان مردم‎نهاد دیگری به نام «دوستداران طبیعت و دهکده جهانی پکن» درخواست کمک کردند. فنگ ینگ‌فنگ که در آن زمان در همین سازمان مشغول به کار بود با همکاری شریک تجاری‎اش مائو دا، یک گزارش درباره خطرات ناشی از سوزاندن آشغال‎ها و مواد زائد تهیه کردند و سپس آن را به دولت پکن و وزارت حفاظت از محیط زیست فرستادند. بعد از درخواست برگزاری یک جلسه و کمک به برقراری یک تجمع با اکثریت افراد مسن در جلوی دفتر این وزارت‌خانه در پنچم ماه ژوئن مصادف با روز محیط زیست چین، طرح ساخت تاسیسات از دستور کار خارج شد و ساکنین پکن توانستند پیروز به خانه‎هایشان بازگردند.

در سال‌های پس از آن نیز اعتراضات و تلاش‎های مشابهی در سراسر کشور شکل گرفت. گرین بیگل و دانشگاه طبیعت یک بستر و چارچوب حیاتی برای هدایت انرژی جنبش‎های مردمی در زمینه چالش زباله فراهم کردند. چِن می‌گوید سازمان گرین بیگل در حوزه آلاینده‎های زباله‎ها و آب و فلزات سنگین فعالیت می‌کند اما مردم بیشتر در برنامه‌های این سازمان که مربوط به زباله‎ها است، دخالت داشته‎اند مشارکت می‌کنند. به نظر می رسد زباله‌ها نقطه عطف و یا به عبارت دیگر عامل اصلی برانگیختن واکنش شهروندان نسبت به سیاست‎های غیرشفاف دولت است چون روی کیفیت زندگی آن‌ها تاثیر می‌گذارد.

پل ارتباطی میان قربانیان آلودگی با خدمات حیاتی

زمانی‌که چِن در گرین بیگل کار می‎کرد، بازدید هفتگی از تاسیسات‎های دفع زباله و جلسات عمومی هفتگی برگزار می‎کرد تا ساکنین بتوانند نگرانی‎های خود را بگویند و با مقامات دولتی صحبت کنند. چِن می‌گوید، گرین بیگل از این نظر در میان سازمان‌های مردم‎نهاد چینی منحصر به فرد است زیرا فضایی ایجاد کرده است که در آن قربانیان می‎توانند به‌طور مستقیم داستان و روایت خود را با مقامات دولت در میان بگذارند. گرین بیگل در کنار فشار وارد کردن به وزارت حفاظت از محیط زیست برای افزایش نقش مشارکت مردمی در روند ارزیابی اثرات زیست محیطی، به ساکنین نیز کمک می‎کند تا ارتباط میان سر و صدا، بو، کیفیت بد هوا، بیماری‎های پوستی، تغییرات آب و هوا، و دیگر اثرات زیان‎بار اما کمتر گزارش‎شده ناشی از سوزاندن زباله را بهتر درک کنند.

خانواده زی در دویست متری یک تاسیسات سوزاندن زباله در نانتونگ، استان جیانگ‌سو زندگی می‎کنند. خانواده زی یک نمونه در جامعه هدف مورد نظر سازمان گرین بیگل برای خدمات‎رسانی است. کودک خانواده، یونگ‌کانگ زی، از زمان به دنیا آمدنش در سال ۲۰۰۸ از مجموعه‎ای از بیماری‎ها مانند فلج مغزی و تشنجات صرعی رنج می‎برد. گرین بیگل با خانواده زی از طریق یک سازمان مردم‏نهاد دیگر در پکن که ارائه دهنده خدمات حقوقی رایگان در زمینه محیط زیست است آشنا شده است. گرین بیگل پدر خانواده ، یونگ زی، را به کارشناسان بهداشت عمومی در دانشگاه پکن و بخش حقوقی معرفی کرد و از سال ۲۰۱۰ تا به حال این خانواده شکایات متعددی ثبت کرده‎اند که درحال حاضر کار به دیوان عالی کشور چین رسیده است. مهم‎ترین کار گرین بیگل به اشتراک گذاشتن داستان قربانیان آلودگی است تا به دیگران انگیزه بدهد با شنیدن این داستان‌ها دست به عمل بزنند. سازمان گرین بیگل با گرد هم آوردن بازیگران اصلی میدان از میان مراجع قانونی، سیاسی و مدنی، راه جدید و کم‌نظیری را برای جبران خسارات قربانیان آلودگی باز می‎کند.

ویلسون می گوید که «وزارت حفاظت از محیط زیست سعی می‎کند با حمایت از سازمان‌های مردم‎نهاد محیط زیستی و کمک به شکایت‎های حقوقی قربانیان آلودگی که از پشتیبانی سازمان‏های جامعه مدنی برخوردار هستند، به دنبال ارتقا جایگاه سیاسی و ظرفیت نظارت خود در سطح محلی باشد». دولت‎های محلی و گردانندگان تاسیسات می‏توانند درس‏های زیادی از تحقیقات و ارتباط گرین بیگل با جوامع محلی بگیرند که نشان‌ می‌دهد همکاری متقابل، به نفع هر دو طرف است.

کنش‎گری در طول برگزاری مسابقات المپیک

رفاه رو به رشد چین فراتر از مشکل دفع زباله خود را نمایان ساخته است و موجب غنی شدن فعالیت‎های اجتماعی و کنش‎گری شهروندان شده است. یک مثال قابل توجه از فعالیت‎های مدنی، تظاهرات در محل دفع زباله گائوآنتون پکن در سال ۲۰۰۸ را نام برد. به گفته چِن، حداکثر ظرفیت دفع زباله گائوآنتون دو هزار تن زباله در روز است ولی در طول بازی‎های المپیک این میزان به چهار هزار تن رسیده بود. ساکنین نمی‎دانستند منبع این بوی بد از کجاست تا این‌که یکی از خانم‏‌های محله، محل دفع زباله را پیدا کرد و ساکنان فهمیدند که برنامه‏ای برای ساخت تاسیسات سوزاندن زباله در همان محل وجود دارد.

زنی که منبع آلودگی را پیدا کرده بود از فنگ ینگ‌فنگ، بنیان‎گذار آینده گرین بیگل درخواست کمک کرد. فنگ او را تشویق کرد که داستان تجربه‎اش را بنویسد که بعدها این داستان برنده جایزه‏ای از سوی سازمان حفاظت از طبیعت نیز شد. گرین بیگل همچنان به کارش در جهت تشویق شهروندان برای ارسال مطالب خود و بالا بردن آگاهی نسبت به تاثیر سوزاندن زباله در کیفیت زندگی ادامه می‌دهد.

در حالی که تظاهرات ساکنین ثروتمند شهر توجه مسئولان را به خود جلب کرده بود، یک حادثه در منطقه آسووی محل دفن زباله خارج از پکن، توزیع نابرابر بار دفع زباله را پررنگ‎تر کرد. شاخه‌ای از گروه بهداشتی دولتی در این روستای فقیر مسئول دفع زباله بود. از سال ۲۰۰۴ مایع پسماند تولید شده در محل دفن زباله به یکی از رودخانه‎های اطراف می‎ریخت و موجب آلودگی و بوی بد شده بود. دولت مرکزی علی‎رغم شکایات رسیده به کارش ادامه می‎داد و تصویب کرد که مبلغ یک یوآن به ازای هر فرد در روز به‌عنوان جبران خسارات ناشی از این آلودگی کافی است. این کار تا زمانی ادامه داشت که ساکنان ثروتمند ویلاهای نزدیک که به افراد مهمی در پکن وصل بودند، شروع به اعتراض کردند و با مرکز فرهنگی و کشاورزی تماس گرفتند و حتی دستگیر شدند ولی در نهایت ساخت و ساز متوقف شد.

به گفته چِن، سازمان‎های مردم‎نهاد چین نیازمند حمایت و مشارکت بیشتر از سوی جامعه هستند تا بتوانند به باهمستان‌های فقیر و قربانی آموزش‎های لازم را بدهند و شروع کننده تغییر در سطوح دولت محلی و مرکزی باشند. با این حال، قدرتمند کردن مردم به حاشیه رانده شده و یا باهمستان‌هایی که از لحاظ اقتصادی محروم‌ترند، هم‎چنان به صورت یک چالش مشخص برای سازمان‎های مردم‎نهاد این کشور باقی مانده است و سازمان‌هایی مانند گرین بیگل به طور فزاینده ای در حال مقابله با این چالش هستند.

امیدهایی برای آینده

چِن و دیگر کارکنان گرین بیگل بر این باورند که دسترسی به اطلاعات و جامعه‎ای آگاه از عوامل کلیدی برای بهبود شیوه‎های سوزاندن زباله و کم کردن از آثار منفی آن است. از همین‌رو، گرین بیگل به‌دنبال جمع آوری و انتشار اطلاعاتی است که در اختیار مردم گذاشته نمی‌شود.

فنگ ینگ‌فنگ همچنین روی اهمیت حضور و مشارکت هر یک از تشکیلات مردمی، سازمان‎های غیر دولتی با سازماندهی دولتی؛ سازمان‎های مردم‎نهاد؛ و انجمن‎های باهسمتان تاکید می‌کند. این سازمان‌ها و گروه‎ها در کنار هم، قدرت مورد نیاز برای ایجاد تغییر و مقابله با شیوه‌های ظالمانه و سرکوب‎گرایانه دولت را دارند.

چِن در تایید سخنان فنگ ینگ‌فنگ می‌گوید با مشارکت و همکاری همه این سازمان‌ها و گروه‎ها صدای سازمان گرین بیگل هم می‎تواند بلندتر شود و به گوش همه برسد. وقتی که از او پرسیدیم که می‎خواهید خوانندگان خارج از چین از جنبش‎های محیط زیستی چین چه چیزی را بدانند، او پاسخ داد: «من فکر می‎کنم جنبش محیط زیستی چین، به ویژه تظاهراتی که از طرف اعضای باهمستان‌های درگیر با یک معضل صورت می‌گیرد، نقش مهمی در حفاظت از محیط زیست چین ایفا می‎کند. هر روز سازمان‎های مردم‎نهاد محیط زیستی و  باهمستان‌های درگیر بیشتری پیشگام مشارکت عمومی می‌شوند».

شیوه های مدیریت زباله نقش کلیدی در تخریب و یا بهبود محیط زیست چین در سال‎های پیش‌رو بر عهده دارد و به همین منوال این روند بر بقیه جهان نیز تاثیر خواهد گذاشت. اِتان گافمن در کنفرانس ۱۹ ژوئن پایداری گفت: گرین بیگل و دیگر سازمان‎های مردم‎نهادی که روی معضل زباله‌ها کار می‎کنند نقش غیر قابل جایگزینی در جنبش‎های محیط زیستی دارند و به مثابه «چشم و گوش مردم» هستند. آن‎ها کانال هدایت کننده انرژی حاصل از تلاش‎های مردمی و مدافع سیاست‎هایی هستند که محافظ سلامت و رفاه مردم است. دقیقا به دلیل بازی کردن چنین نقش مهمی، سازمان‎های مردم‎نهاد محیط زیستی چین یک نیروی محرک اصلی در جامعه مدنی چین محسوب می‎شوند.

این مطلب نوشته تارا سان واناکور در فروم محیط زیست چین روی تارنمای مرکز مطالعاتی ویلسون است. اصل این نوشتار را می‌توانید اینجا مشاهده کنید. متن ترجمه شده به فارسی ویرایش‌ و خلاصه نیز شده تا برای خواننده رسا باشد.