ارزیابیِ مشارکتی؛ شیوه‌‌ای برای توانمندسازی محلی

مشارکت دادن اعضای باهمستان در روند تصمیم‌گیری درباره یک ارزیابی می‌‏تواند ظرفیت باهمستان را برای مدیریت و کنترل تغییر به‌طور کارآمدی افزایش دهد.
ارزیابی برای همه اعضای باهمستان فرصتی برای حل مشکلات به صورت گروهی فراهم می‏‌کند و منجر می‌شود اعضای باهمستان در کنار هم به سمت هدفی مشترک حرکت کنند و احساس تعلق کنند.
فرآیند ارزیابی، اطلاعاتی را تولید می‏‌کند که می‏‌توان از آن‌ها در تصمیم‏‌گیری‎ها برای باهمستان استفاده کرد.
ارزیابی منجر به تولید اطلاعاتی می‌شود که پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری را در میان رهبران و اعضای باهمستان تقویت می‌کند.
فرایند ارزیابی همچنین با بررسی عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی که منجر به بی‌عدالتی شده‌‏اند، مشوق پیشرفت در راستای برقراری عدالت است.

کاربرد سنجش و ارزیابی فقط برای کسب دانش و یا ارایه گزارش‌ به اهداکنندگان کمک‌های مالی نیست بلکه در بهترین حالت، ابزاری است برای تقویت و توانمندسازی باهمستان. مشارکت دادن اعضای باهمستان در روند تصمیم‌گیری درباره یک ارزیابی - از قبیل معیارهای اندازه‌گیری موفقیت، روش‌های جمع‌آوری داده‎ها و تفسیر نتایج که با فرهنگ مردم باهمستان سازگار است - می‌‏تواند ظرفیت باهمستان را برای مدیریت و کنترل تغییر به‌طور کارآمدی افزایش دهد.

به گفته کامیونیتی ساینس، که یک سازمان تحقیق و توسعه در راستای ایجاد باهمستان‌های سالم و بر پایه عدالت و تساوی است، ارزیابی:

  • ● شیوه تفکر مبتنی بر تحلیل و سنجش را ترویج می‎کند
  • ● اطلاعات لازم را برای تصمیم‎گیری فراهم می‎کند
  • ● برای استفاده از داده‎ها با هدف ترویج‌گری، ایجاد ظرفیت می‎کند
  • ● مسئولیت‎پذیری را تقویت می‌کند
  • ● پیشرفت در راستای عدالت اجتماعی و برابری را ترویج می‎دهد و بر آن نظارت می‏‌کند
  •  

پشتیبانی از شیوه تفکر ارزیابی-محور

برای همه اعضای باهمستان (فرای میزان قدرت یا جایگاه آن‏‌ها) ارزیابی فرصتی فراهم می‏‌کند در جهت ایجاد باهمستانی که به دنبال یادگیری است و اعضای آن به‌صورت گروهی در راستای حل مشکلات فعالیت می‏‌کنند، وارد میدان بشوند. شیوه تفکر ارزیابی-محور به این‌صورت تعریف می‌شود: فرآیند شناختی پرسش‌گری، تبیین عقاید و فرضیات، یادگیری و تامل کردن، رسیدن به درک تازه‌ای از مفاهیم برای تصمیم‌گیری آگاهانه و آماده شدن برای اقدام عملی. هنگامی که یک گروه از مردم بارها و بارها این فرآیند شناختی را تمرین می‏‌کنند و به‌کار می‏‌گیرند، فرصتی به‌دست می‏‌آید برای ایجاد درک مشترک، توسعه روابط، کار روی اختلافات و تعارض‌‏ها، یادگیری دو جانبه و فعالیت در کنار هم به سمت هدفی مشترک که همه و همه این موارد لازمه به وجود آمدن حس یک عضو باهمستان بودن است.

جمع‌آوری اطلاعات برای تصمیم‌گیری

فرآیند ارزیابی، اطلاعاتی را تولید می‏‌کند که می‏‌توانیم در تصمیم‏‌گیری‎ها از آن‎ها استفاده کنیم، برای مثال در تصمیم‏‌گیری در مورد چگونگی بهبود یک راهبرد یا برنامه و یا این‌که باهسمتان نیازمند چه برنامه‎ها یا خدمات جدیدی است.

هم‏چنین فرایند ارزیابی می‌تواند نیاز به آموزش و یا کمک تخصصی را نیز تشخیص دهد. برای مثال، یافته‏‌ها ممکن است نشان دهند که یک سازمان مردم‌نهاد مشکلاتی در دسترسی به تعداد کافی از ذینفعان دارند چون دانش و مهار‌ت‌شان در ارتباطات راهبردی محدود است و یا این‌که روش‎های برقراری ارتباط با توجه به فرهنگ ذینفعان روش‌های مناسبی نبوده است. این نوع از اطلاعات می‏‌تواند به اهداکنندگان کمک‌های مالی هم کمک کند تا اقدام کنند برای افزایش ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد در یک باهمستان که به نوبه خود می‏‌تواند منجر به تقویت آن باهمستان بشود.

ظرفیت‎سازی برای استفاده از داده‌ها با هدف ترویج‌گری

باهمستان‌ها می‌‏توانند از اطلاعات کسب‌شده در فرآیند ارزیابی، برای برنامه‌های ترویج‌گری با هدف ایجاد تغییر استفاده کنند. برای مثال، یک ارزیابی انجام شده در طول پروژه ساخت یک باهمستان نشان داد که خانواده‏‌ها نگران امنیت فرزندان خود در هنگام رفتن به مدرسه با پای پیاده هستند زیرا در بعضی محله‌ها، هیچ پیاده‏‌روی مشخصی وجود ندارد. بر مبنای این اطلاعات، اعضای باهمستان بسیج و سازماندهی شدند و طوماری از امضاهای نمایندگان منطقه خود در جهت حمایت از ساخت پیاده‌رو جمع‏‌آوری کردند. انجام این فرایند مستلزم آن است که اعضای باهسمتان در کنار هم برای تصمیم‌گیری مشترک همکاری کنند؛ از تمام تخصص و منابع خود با هم استفاده کنند؛ یک تجزیه و تحلیی جامع برای آشنایی و شناخت سیاست‏‌ها، روش‌‏ها و شیوه‌‏هایی که موجب تداوم بی‌عدالتی در ساختار و سیستم‎های سازمانی می‏‌شود انجام دهند؛ و هم‏گام با یکدیگر از تغییر حمایت کنند. در مثالی دیگر، داده‏‌هایی که از یک ارزیابی به‌‌دست آمده بود نشان می‌داد که ارتباط مستقیمی میان فعالیت‏‌های خارج از مدرسه با میزان جرائم اطفال و نوجوانان وجود دارد، و بر همین اساس برنامه‌ای برای برای ترویج‌گری و حمایت از برنامه‎های خارج از درس مدارس طراحی شد.

تقویت مسئولیت‎پذیری

داده‏‌ها می‏‌توانند ابزاری قدرتمند باشند برای این‌که مدیران برنامه، رهبران باهمستان، تصمیم‏‌گیرندگان و سیاست‌گذاران را در مقام پاسخگویی و مسئولیت‌پذیری قرار دهیم. برای مثال، در یک باهمستان‌ برای این‌که نمایندگان منتخب مردم در قبال شعارهای انتخاباتی در راستای بهبود اوضاع سلامت و بهداشت پاسخگو باشند، می‎توان از گزارشات دولتی در حوزه نابرابری‏‌های سلامتی استفاده کنیم. ارزیابی منجر به تولید اطلاعاتی می‏‌شود که چنین ابزارهایی را ایجاد می‌کند، استفاده از این ابزارها را ترویج می‌کند و مشوق برقراری ارتباط بین مردم و سازمان‎ها و ما بین نهادهای رسمی و غیررسمی می‌شود.

ترویج پیشرفت در راستای عدالت اجتماعی و برابری

ارزیابی در ترویج عدالت اجتماعی و برابری تاثیرگذار است. به این معنا که عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی را بررسی می‌کند که منجر به بی‌عدالتی شده‌‏اند. ارزیابی‎کنندگان می‎توانند برای جلوگیری از تداوم نابرابری با جمع کردن ذینفعان (مانند اهداکنندگان کمک‌های مالی، سیاست‎گذاران، رهبران باهمستان و اعضای آن) در یک جلسه، اطلاعات به‌دست آمده را تحلیل کنند. این گردهمایی‏‌ها فرصتی برای مردم فراهم می‎کند تا به حرف یکدیگر گوش کنند و متوجه بشوند که چه نتایجی را می‌توان از داده‌ها گرفت و چه نتیجه‏‌هایی را نمی‎توان به‌دست آورد تا بتوانند با هم‏دیگر برای ترویج عدالت اجتماعی و برابری همکاری کنند.

ارزیابی بدون شک نقش موثری در تقویت و توانمندسازی باهمستان دارد. موفقیت در این راه به راهبردی که ارزیابی بر اساس آن انجام می‌شود، وابسته است. ارزیابی زمانی موجب توانمندسازی باهمستان می‎شود که بخشی از برنامه ایجاد تغییر باشد که به یادگیری، استفاده از دانش و تمرین شیوه تفکر ارزیابی-محور در برنامه‌‏ریزی، فعالیت‏‌ها و مشارکت ذینفعان متعهد باشد.

این مطلب نوشته دکتر دیوید ام چاویس، مدیر عامل سازمان کامیونیتی ساینس است و دکتر کین لی، نایب رئيس این سازمان است. دکتر دیوید ام چاویس در حوزه  پیاده‌سازی، پشتیبانی و ارزیابی برنامه‌های ایجاد تغییر در باهمستان‌ها دارای شهرت جهانی است. دکتر کین لی نیز بیش از ۱۵ سال تحقیق و تجربه ارزیابی در حوزه باهمستان‌هایی با تنوع و گوناگونی نژادی، قومی، فرهنگی است. اصل این نوشتار را می‌توانید در مجله مطالعات نوآوری اجتماعی دانشگاه استنفورد مشاهده کنید. متن ترجمه شده به فارسی ویرایش‌ و خلاصه نیز شده تا برای خواننده رسا باشد.