تحلیل کُبرا: چقدر در برابر بحران تاب می‌آوریم؟

تاب‌آوری در کاربرد رایجش به معنای دوام آوردن در برابر یک بحران و امکان تجدید توان است. اما در ادبیات توسعه پایدار، تاب‌آوری یعنی توانمندی و قابلیت یک جامعه محلی برای سازگار کردن خود با شرایط جدید .
در چند سال اخیر بلایای طبیعی و سایر بحران‌های اجتماعی و اقتصادی جوامع محلی را ناگزیر کرده تا از نهایت ظرفیت خود برای تاب‌آوری- سازگاری و مقابله با بحران - استفاده کنند.
میزان تاب‌آوری باهمستان‌ها - جوامع محلی - را می‌توان با توجه به چگونگی مقابله آن‌ها با انواع ضربه‌ها و فشارها و غلبه آن‌ها بر پدیده‌ها سنجید.
باهمستان‌هایی که به فروپاشی دچار می‌شوند و یا ترمیم می‌یابند اما شرایط‌‌شان بدتر از شرایطی است که پیش از بحران داشته‌اند، خاصیت تاب‌آوری ندارند.
روش پژوهشی کُبرا یکی از اولین ابزارهای تحلیلی مفید برای شناخت شاخص‌های لازم در سنجش میزان تاب‌آوری باهمستان است که در آن افراد جامعه محلی درک‌شان را از تاب‌آوری ارائه می‌کنند.
روش پژوهشی کُبرا مستقیما افراد جامعه محلی را درگیر می‌دهد و از آن‌ها می‌خواهد در پژوهش مشارکت کنند و شاخصه‌های تاب‌آوری را تعیین و تعریف کنند.
هدف روش کُبرا آن است که با شناسایی خانوارهایی که قابلیت تاب‌آوری دارند از تجربه‌های مثبت بهره گیرد و دریابد که این خانوارها چه ویژگی‌هایی داشته‌اند که توانسته‌اند با ضربه‌های سخت بهتر مقابله کنند.

تاب‌آوری در کاربرد رایجش به معنای دوام آوردن در برابر یک بحران و امکان تجدید توان است، همچنین به معنای برگشتن به شرایط پیش از بروز بحران و آشفتگی شناخته می‌شود. اما در ادبیات توسعه پایدار معنای این اصطلاح منحصر به برگشت به شرایط قبلی و تجدید توان نیست بلکه توانمندی و قابلیت یک جامعه محلی را برای سازگار کردن خود با شرایط جدید هم در برمی‌گیرد. در این مطلب می‌خواهیم با مفهوم  تاب‌آوری به‌عنوان ظرفیت یک جامعه محلی یا باهمستان  برای رویارویی با بحران و در عین حال حفظ کارآیی، ساختار، بازخوردها و در نتیجه حفظ هویت خویش آشنا شویم.

در چند سال اخیر بلایای طبیعی و سایر بحران‌های اجتماعی و اقتصادی جوامع محلی را ناگزیر کرده تا از نهایت ظرفیت خود برای سازگاری و مقابله با بحران استفاده کنند. برای مثال روستاهای زیادی ممکن است دیگر دسترسی به منابع آب کافی برای کشاورزی نداشته باشند و اگر نتوانند شیوه غالب معیشت خود را تغییر دهند با مشکل مواجه می‌شوند. برای همین است که سنجش میزان تاب‌آوری و تلاش برای افزایش آن به یک هدف کلیدی تبدیل شده است. سازمان ملل متحد بر همین اساس پروژه تحلیل تاب‌آوری باهمستان را که در انگلیسی به‌صورت خلاصه کُبرا(CoBRA) نوشته می‌شود، آغاز کرد. روش پژوهشی کُبرا یکی از اولین ابزارهای تحلیلی مفید برای شناخت شاخص‌های لازم در سنجش میزان تاب‌آوری باهمستان است.   

میزان تاب‌آوری باهمستان‌ها - جوامع محلی - را می‌توان با توجه به چگونگی مقابله آن‌ها با انواع ضربه‌ها و فشارها و غلبه آن‌ها بر پدیده‌ها سنجید: باهمستان‌هایی که قادرند به شرایطی که پیش از بروز بحران داشته‌اند برگردند و یا حتی موقعیت خود را بهبود ببخشند احتمالا قابلیت تاب‌آوری دارند، اما باهمستان‌هایی که به فروپاشی دچار می‌شوند و یا ترمیم می‌یابند اما شرایط‌‌شان بدتر از شرایطی است که پیش از بحران داشته‌اند، خاصیت تاب‌آوری ندارند. به مرور زمان، عوامل گوناگونی از جمله سیاست‌ها، حمایت‌ها، تغییر شرایط یا سازگاری خودمختارانه خانوارها و تغییرات دیگر ممکن است روی تاب‌آوری باهمستان‌ها در رویارویی با ضربه‌های شدید و فشارهای عصبی تاثیر بگذارند.

روش پژوهشی کُبرا بسیار کیفی است و مبتنی است بر این که افراد جامعه محلی و باهمستان‌ خود درک‌شان را از تاب‌آوری ارائه کنند. این رویکرد با هیچ مولفه از پیش اندیشیده‌شده‌ای درباره تاب‌آوری سروکار ندارد بلکه اجازه می‌دهد باهمستان‌ها خود این مفهوم را تعریف کنند، پیشرفت‌شان را در راه رسیدن به آن بسنجند، خانوارهایی را که قابلیت تاب‌آوری بیشتر (یا کامل) دارند، مشخص کنند و خود تعیین کنند که چه نوع مداخله‌ای ممکن است بر قابلیت تاب‌آوری آن‌ها بیشترین تاثیر را داشته باشد. روش پژوهشی کُبرا چهار هدف کلی دارد:

  • ●  اول، مشخص کردن ویژگی‌های اولویت‌بندی شده تاب‌آوری در برابر فاجعه برای یک باهمستان،
  • ●  دوم، سنجش موفقیت باهمستان‌ها از نظر دارا بودن این ویژگی‌ها به هنگام ارزیابی و در طی تازه‌ترین بحران یا فاجعه رخ داده شده.
  • ●  سوم، مشخص کردن ویژگی‌ها و راهبردهای خانوارهایی که در برابر فجایع قابلیت تاب‌آوری دارند؛ و
  • ●  چهارم، شناسایی موثرترین نوع مداخله‌ها و خدمات برای ایجاد تاب‌آوری در برابر فجایع.
  •  

روش پژوهشی کُبرا معرف یکی از معدود ابزارهای تحلیلی مفیدی است که تا کنون به وجود آمده و آزموده شده تا تاب‌آوری در سطح باهمستان سنجیده شود. با این روش دیدگاه باهمستان‌ها در گفتمان تاب‌آوری مطرح می‌شود و این فرصت را برای باهمستان‌ها فراهم می‌کند که بگویند معنای تاب‌آوری برایشان در واقعیت چیست.

چطور روش پژوهشی کُبرا را در یک جامعه کوچک محلی اجرا کنیم؟

روش پژوهشی کُبرا از رویکردهای کیفی مشارکتی استفاده می‌کند، یعنی مستقیما از افراد جامعه محلی می‌خواهد تا در پژوهش مشارکت کنند و شاخصه‌های تاب‌آوری را تعیین و تعریف کنند. دو شیوه مشارکتی بیش‌تر از همه در کُبرا استفاده می‌شوند: اول، جلسه‌های بحث گروهی متمرکز؛  و دوم، مصاحبه با منابع آگاه محلی. پس از هر ارزیابی باید به اتفاق نمایندگان جامعه محلی و همچنین ذینفعان محلی جلسات ارائه بازخورد برگزار کرد تا اعتبار یافته‌ها سنجش و بررسی شود.  

برای سنجش میزان تاب‌آوری و تاثیر کمک و مداخله‌هایی که از بیرون، یعنی از سوی دولت و سازمان‌های مردم‌نهاد، می‌تواند به تاب‌آوری جامعه محلی کمک کند باید در ابتدا به یک سری  پرسش‌های اساسی پاسخ داد:

  • ● ویژگی‌های اصلی تاب‌آوری در سطوح جامعه محلی و خانوارها کدامند؟
  • ●  کدام خانوارها در جامعه محلی تاب‌آوری بیشتری دارند و می‌توانند با ضربات شدید و فشارهای عصبی مقابله کنند؟
  • ●  کدام دسته از عوامل بر توانایی آن‌ها در مقابله تاثیرگذارند؟
  • ●  باهمستان‌ها چگونه دستیابی به این ویژگی‌های اولویت‌بندی شده را در یک دوره عادی و یک دوره بحران محاسبه می‌کنند؟
  •  

مثلا فرض کنید شما اعضای یک سازمان مردم‌نهاد هستید و می‌خواهید میزان تاب‌آوری یک روستا (به‌عنوان یک جامعه محلی یا باهمستان) را در برابر بلایای طبیعی همچون خشکسالی، هجوم مداوم طوفان‌های گرد و غبار، گرمایش هوا و یا  بحران‌های اجتماعی و اقتصادی نظیر بیکاری، افزایش جنایت و … ارزیابی کنید. با ارزیابی میزان تاب‌آوری روستا شما می‌توانید هم شیوه مداخله و کمک خود را شناسایی کنید و هم راه‌حل‌های مناسبی را به دولت و دیگر نهادهای مسئول ارائه کنید. برای این‌کار گروهی از اعضای سازمان شما به روستا سر می‌زنند، افراد جامعه محلی را جمع می‌کنند و با آن‌ها جلسه‌های بحث گروهی متمرکز می‌گذارند و همچنین با منابع آگاه محلی مصاحبه می‌کنند.

گام‌هایی برای هدایت جلسه بحث گروهی متمرکز

هنگام تشکیل یک جلسه بحث گروهی متمرکز مطمئن شوید که یا از گروه‌ها و اقشار مختلف محلی افرادی در جلسه حضور دارند و یا این که برای هر یک از این گروه‌ها و اقشار جلسه جداگانه‌ای تنظیم کنید. مهم است که نقطه‌نظرات و دیدگاه‌های زنان و مردان، خانوارهای فقیر و دارا و اصناف مهم باهمستان جمع‌آوری شود.

  • ●  گام نخست: توافق بر سر تعریف عبارت تاب‌آوری: یک باهمستان با قابلیت تاب‌آوری چگونه جامعه‌ای است؟ خطرات یا ضربه‌های اصلی که این باهمستان را تهدید می‌کنند کدامند؟
  • ●  گام دوم: تشخیص ویژگی‌های تاب‌آوری: ویژگی‌های یک باهمستانبا قابلیت تاب‌آوری کدامند؟
  • ●  گام سوم: اولویت‌بندی ویژگی‌های تاب‌آوری: سه ویژگی عمده تاب‌آوری در یک باهمستان کدامند و از نظر اهمیت کدام بر دیگری رجحان دارد؟  
  • ●  گام چهارم: ارزیابی پیشرفت باهمستان در دستیابی به ویژگی‌های اولویت‌بندی شده تاب‌آوری: در مقیاس صفر به ده، این باهمستان در دوره کنونی و در دوره بحران اخیر تا چه حد توانسته به هر یک از این ویژگی‌ها دست یابد؟
  • ●  گام پنجم: تشخیص مداخله‌هایی که در تقویت تاب‌آوری خانوار موثر بوده‌اند: چه مداخله‌هایی در تقویت و افزایش میزان تاب‌آوری یک خانوار تاثیرگذار بوده‌اند و چه مداخله‌های دیگری ممکن است در آینده تاب‌آوری را بهبود بخشند؟
  • ●  گام ششم: شناسایی خانوارهایی در باهمستان که توانسته‌اند (به طور کامل یا نسبی) به ویژگی‌های تاب‌آوری دست یابند و فهرست کردن مشخصه‌ها و خصوصیات مشترک آن‌ها.  
  •  

در کنار انجام بحث‌های گروهی متمرکز، شما ممکن است بخواهید تا به سراغ خانوارهایی که به نسبت در برابر بروز بحران و فاجعه بهتر عمل کرده‌اند بروید و از آن‌ها بخواهید تا برای شما رمز موفقیت و شیوه تاب‌آوری خود را شرح دهند. شما می‌توانید چنین پرسش‌هایی را مطرح کنید:

  • ●  چه عوامل یا ویژگی‌هایی به تاب‌آوری خانوار شما کمک کرده‌اند؟
  • ●  خانوار شما چگونه داری قابلیت تاب‌آوری شد؟
  • ●  فکر می‌کنید چرا خانواده شما توانست با ضربه‌ها و بحران‌هایی که باهمستان را تحت‌تاثیر قرار می‌دهند بهتر مقابله کند؟
  • ●  به عقیده شما چه نوع مداخله‌هایی در ایجاد هر چه بهتر تاب‌آوری در این باهمستان موثر خواهند بود؟
  •  

شناخت ترکیبی از ویژگی‌های تاب‌آوری باهمستان و خانواده که بر اثر مباحثات گروهی متمرکز و مصاحبه با منابع اصلی خبررسان محلی به‌دست می‌آید کمک می‌کند تا این عبارت را بهتر درک کنیم. این کار شالوده ارزشمندی ایجاد می‌کند که می‌توان بر اساس آن مجموعه کوچکی از شاخص‌های خاص بومی به‌وجود آورد و در فرآیندهای برنامه‌ریزی راهبردی به‌کار برد.  هدف روش پژوهشی کُبرا آن است که با شناسایی خانوارهایی که قابلیت تاب‌آوری دارند از تجربه‌های مثبت بهره گیرد و دریابد که این خانوارها چه ویژگی‌هایی داشته‌اند یا چگونه رفتار کرده‌اند که توانسته‌اند با ضربه‌های سخت یا فشارهای عصبی و روحی بهتر مقابله کنند.

یکی از نقاط قوت اصلی روش پژوهشی کُبرا اطلاعاتی است که برای تحلیل‌های کیفی آینده فراهم می‌کند. این اطلاعات بعدها هم برای ذینفعان دیگری که بخواهند در درازمدت برای بهبود تاب‌آوری باهمستان اقداماتی مناسب و عملی را شناسایی کنند قابل استفاده خواهد بود.

فراموش نکنید که سنجش تاب‌آوری به معنای شناسایی ظرفیت یک باهمستان برای تحمل آشفتگی و بحران و همچنین  توانایی آن در این است که علی‌رغم دگرگون شدن، همچنان کارآیی، ساختار و نیز هویت پیشین خود را حفظ کند.

این مطلب خلاصه‌ای از گزارش برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) است که یک پروژه آزمایشی برای سنجش میزان تاب‌آوری در جوامع محلی کشورهای اوگاندا و کنیا انجام داده است.  متن ترجمه شده به فارسی ویرایش‌ و خلاصه نیز شده تا برای خواننده رسا باشد.