افزایش مشارکت نوجوانان با اقدام‌پژوهی مشارکتی

اغلب فعالان و کنش‌گران، توجه به حق و حقوق و نیازهای ذینفعان را به‌عنوان یک اصل قبول دارند، اما در عمل و در هنگام اجرای برنامه به آن پاینبد نیستند.
از آن‌جایی که بیشتر سازمان‌های مردم‌نهاد منابع محدودی دارند انجام برنامه‌های مشارکتی با سایر نهادها و سازمان‌ها یک راهبرد حیاتی و مهم برای آن‌ها است.
اقدام‌پژوهی یکی از روش‌های تحقیق است که بیشتر از روش‌های سنتی تحقیق روی مشارکت تاکید می‌کند و یک فرآیند تعاملی را طی می‌کند که در آن به حق و حقوق و نیازهای ذینفعان بیشتر توجه می‌شود.
اقدام‌پژوهی یک فرآیند چرخشی است که با تشخیص مشکلات آغاز می‌شود، با پژوهش به قصد تامل و اقدام عملی ادامه پیدا می‌کند و سپس به سوی یک چرخه جدید پیش می‌رود.
یکی از چالش‌های اقدام‌پژوهی مشارکتی این است که همه تیم‌ها و سازمان‌ها به اندازه کافی تجربه کاری در حوزه تحقیق و پژوهش ندارند و کیفیت بعضی از داده‌ها کمتر است.
آموزش همه کارکنان و تیم‌ها پیش از آغاز یک تحقیق اقدام‌پژوهی مشارکتی می‌تواند مفید باشد اما باید به زمان و بودجه محدود تحقیقات هم توجه کرد.

در طراحی برنامه‌های توسعه، توجه به حق و حقوق و نیازهای ذینفعان برای تضمین موفقیت برنامه‌ها، یک اصل مهم و حیاتی است. اغلب فعالان و مجریان برنامه‌های توسعه یا کارهای انسان‌دوستانه، این نکته را به‌عنوان یک اصل قبول دارند، اما در عمل و در هنگام اجرای برنامه به آن پاینبد نیستند. این مطلب تجربیات شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک، را شرح داده است که سه تحقیق اقدام‌پژوهی مشارکتی با هدف توجه به حق و حقوق و نیازهای کودکان و جوانان اجرا کرد. تجربیات حاصل از سه تحقیق اقدام‌پژوهی اجرا شده توسط این شبکه نشان می‌دهد که چگونه باید کودکان و جوانان را در پژوهش‌ها مشارکت داد؛ چطور در طراحی و اجرای برنامه سازش و مصالحه کرد تا در ازای آن بتوان از حق و حقوق و نیازهای افراد محلی حمایت کرد؛ و این‌که چطور بتوان بر اساس یافته‌های تحقیق انجام‌شده، پایداری تاثیر برنامه را تضمین کرد. اگر شما هم قصد آغاز برنامه‌های اقدام‌پژوهی مشابهی را دارید، مطالعه این مطلب برایتان مفید خواهد بود.

رویکرد مشارکتی در پژوهش

طی سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳، شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک سه تحقیق اقدام‌پژوهی زیر را در مقیاس کوچک به انجام رساند:

  • • محافظت از باهمستان: برای کودکان و جوانان، همراه با آن‌ها و توسط آن‌ها (۲۰۱۱)
  • • مهارت‌های زیستی در میان کودکان محروم و آسیب‌پذیر (۲۰۱۲)
  • • نوجوانان و جوانان بر سر دو راهی (۲۰۱۳)
  •  

هرکدام از این تحقیقات با مشارکت سه جانبه بین شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک، اعضای سازمان‌های مردم‌نهاد مختلف و همکاران آن‌ها در کشورهای جنوبی پیش رفت. در ابتدا شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک این تحقیقات را تا آن‌جا که ممکن و مناسب بود، با کسب اطلاعات ورودی از سازمان‌ها و همکاران‌شان طراحی کرد. سازمان‌های همکار مکان پژوهش و گروه‌های هدف را انتخاب کردند. سپس اعضا و همکاران‌شان کار میدانی و جمع‌آوری داده‌ها را با پشتیبانی شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک به انجام رساندند.

یک سازمان مشاور دانمارکی پشتیبانی هر مرحله از کار را برعهده داشت. آن‌ها برای انجام این تحقیقات یک متن راهنما نوشتند و در تحلیل یافته‌ها و مقایسه آن بین کشورها و پروژه‌های مختلف، به شبکه کمک کردند.

شاید مهم‌تر از همه این باشد که این مشارکت سه جانبه کمک کرد تا همه طرفین مالکیت نتایج تحقیق را در دست داشته باشند. مشارکتی بودن این مطالعه همچنین شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک را قادر ساخت تا بنا بر شناخت و شواهد به‌دست آمده در سراسر مرزهای سیاسی، جغرافیایی و سازمانی، دیدگاه‌های جدید و انتقادی روی موارد اصلی مورد تحقیق به‌دست آورد. به‌علاوه، تقسیم کارهای این تحقیق بین چندین سازمان‌ به این معنا بود که هر سازمان لازم بود تنها دو تا سه روز برای جمع‌آوری داده‌ها وقت بگذارد. این راهبردها برای تضمین مشارکت سازمان‌ها بسیار حیاتی است زیرا اغلب آن‌ها با منابع محدود کار می‌کنند و برای به‌عهده گرفتن وظایف و کارهای اضافی به‌ندرت وقت و سرمایه دارند.

چرا اقدام‌پژوهی؟

تیم شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک می‌گویند هنگام طراحی اولین مطالعه، در ابتدا استفاده از روش اقدام‌پژوهی را مدنظر نداشتیم. اما از همان اول می‌دانستیم که می‌خواهیم حق و حقوق و نیازهای همکاران‌مان در کشورهای جنوبی و کودکان و نوجوانانی که با آن‌ها کار می‌کنند، در پژوهش و فعالیت‌های ظرفیت‌سازی انعکاس قوی داشته باشد. ما می‌خواستیم صدای آن‌ها را بشنویم و حضورشان را در این فرآیند بارز و قوی کنیم. وقتی شروع به طراحی اولین مطالعه کردیم برای ما روشن شد که اقدام‌پژوهی مناسب‌ترین رویکرد است. این بیشتر به‌خاطر این است که اصول حاکم بر اقدام‌پژوهی بسیار مشابه آن چیزی است که می‌خواستیم در تحقیق ما اتفاق بیفتد. درست مانند تحقیقی که ما می‌خواستیم انجام بدهیم، تجربه، تامل و عمل اجزای لاینفکی از فرآیند اقدام‌پژوهی هستند. اقدام‌پژوهی همچنین بیشتر روی مشارکت تاکید می‌کند و یک فرآیند تعاملی را طی می‌کند، درحالی که روش تحقیق سنتی صرفا به استخراج یافته‌ها توجه دارد.

همچنین در همکاری با کودکان و جوانان، مشارکت دادن آن‌ها جهت ایجاد تغییری پایدار و واقعی، امری اساسی است. بنابراین ما متوجه شدیم که روش اقدام‌پژوهی به ما کمک خواهد کرد تا از حق و حقوق و نیازهای کودکان و نوجوانان آگاه شویم و براساس شواهد جدیدی که داریم به سمت ایجاد تغییر و اجرایی کردن شواهد تازه حرکت کنیم. از آن‌جایی که هر یک از سه مطالعه انجام شده نقطه شروع بسیار متفاوتی داشتند، در نتیجه با روال و روش‌ تحقیق بسیار متفاوتی نیز به‌انجام رسیدند.

تحقیق اول: محافظت از باهمستان: برای کودکان و جوانان، همراه با آن‌ها و توسط آن‌ها

کارهایی که از قبل در شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک برای محافظت از باهمستان‌ها انجام شده بود، الهام‌بخش این مطالعه بود. معلوم شد که سازمان‌های مردم‌نهاد اغلب از نحوه نگاه کودکان و جوانان به مبحث محافظت از باهمستان و مدیریت ریسک‌های این حوزه شناخت اندکی دارند. هدف از این تحقیق، یادگیری بیشتر درباره نگرش و رویکرد کودکان و جوانان به مقوله محافظت از باهمستان‌ بود.

تحقیق دوم: مهارت‌های زیستی در میان کودکان محروم و آسیب‌پذیر

این تحقیق بسیار وسیع‌تر بود و با بررسی ادبیات تولید شده در این حوزه آغاز شد. این تحقیق به مفاهیم مهارت‌های زیستی در میان کودکان محروم و آسیب‌پذیر نگاه عمیق‌تری می‌انداخت و این بدان معناست که این تحقیق از آغاز نظریه‌محورتر بود و نسبت به تحقیق اول، این‌جا نتایج کلی‌تر بود و تمرکز کمتری روی مسائل خاص قرار گرفت.

تحقیق سوم: نوجوانان و جوانان بر سر دو راهی

یک تحقیق جامع‌تر به نام «جامعه مدنی بر سر دو راهی» که درباره نحوه تاثیرگذاری جوانان روی تغییرات سیاسی و اجتماعی، انجام شده بود، الهام‌بخش این تحقیق شد.

به لحاظ روش‌شناسی، دو تحقیق اول را می‌توان سنتی دانست. در هر تحقیق، سازمان‌های همکار، کارکنان برنامه و پروژه، از پرسش‌نامه‌های نیمه ساخت‌یافته و گروه‌های متمرکز استفاده کردند تا از شرکت‌کنندگان در تحقیق، داده‌ها را جمع‌آوری کنند.

پرسش‌نامه‌‌ها هم دارای پرسش‌های باز بود و هم چندگزینه‌ای. این باعث می‌شد ما بتوانیم هر دو داده‌های کیفی و کمی را درباره موقعیت و الگو‌های رفتاری پاسخ‌دهنده جمع‌آوری کنیم.

سپس پاسخ‌دهندگان به‌صورت گروه‌های کوچک در مصاحبه‌های گروه هدف، دیدگاه‌ها، تجارب و شناخت خود نسبت به پاره‌ای از مشکلات، مسائل و راهکارها را مطرح کردند.

تحقیق سوم درباره شهروندی، روش‌شناسی متفاوتی داشت. در این‌جا، رویکرد مشارکتی و خلاقانه‌تری برای بررسی نحوه اجرای نقش شهروندی در سطوح پایین جامعه، استفاده شد. کودکان و نوجوانانی که در این پروژه مشارکت کردند، به همکار پژوهش‌گر تبدیل شدند. این کار، آن‌ها را قادر ساخت تا دیدگاه خود را درباره این‌که معنای شهروندی برای کودکان و نوجوانان چیست، محک بزنند.

ابزارهای اصلی به‌کار گرفته شده در این تحقیق شامل استفاده از روش‌های بصری و برگزاری گفتگو در میان اعضای گروه هدف بود. ما به شرکت‌کنندگان دوربین دادیم و آن‌ها را تشویق کردیم تا درباره تجربه‌های مختلف‌شان از شهروندی عکاسی کنند. و بعد آن‌ها در گروه‌های هدف درباره این عکس‌ها بحث می‌کردند.

هدف ما این بود که به کودکان و جوانان اجازه داده شود تا در یک فضای باز و بدون این‌که از پیش به آن‌ها ایده‌ای بدهیم، کار کنند. می‌خواستیم که این یک فرآیند خلاق و مکاشفه‌آمیز باشد. با این کار امیدوار بودیم که دیدگاه‌های جدید و حتی غیرمنتظره‌ای درباره نحوه بیان و عملکرد شهروندی بروز کند.

اغلب برنامه‌ها برای بحث‌های گروه‌های هدف از سوالات از پیش تعریف شده‌ استفاده می‌کنند. ما چون نگران تاثیر پیش‌داوری‌ روی نتایج بودیم، تصمیم گرفتیم این کار را نکنیم. این نوع سئوالات باعث ایجاد روابط قدرت نابرابر بین هدایت‌کننده گروه و شرکت‌کنندگان می‌شود و این چیزی است که می‌خواستیم از آن اجتناب کنیم.

در عوض، با شکل دادن گروه‌های هدف حول عکس‌هایی که خود شرکت‌کنندگان گرفته بودند، آن‌ها کنترل روی دستور کار جلسات را به‌دست آوردند. شرکت‌کنندگان انتخاب می‌کردند که چه عکس‌هایی ارائه شود و تصمیم می‌گرفتند که هنگام بحث درباره تصویرشان، چه تجاربی را می‌خواهند به اشتراک بگذارند. ما فهمیدیم که در هر گروه، تصاویر اغلب واکنش‌های متفاوتی را برمی‌انگیزاند و تصاویر یکسان اغلب به روش‌های متفاوتی تفسیر می‌شد.

از به‌کارگیری شیوه اقدام‌پژوهی چه چیزی عاید ما شد؟

به‌کارگیری اقدام‌پژوهی چند مزیت داشت. کودکان و جوانان به‌عنوان همکاران ما، با ایفای نقش فعال در پژوهش، قابلیت‌ خود را در جمع‌آوری داده‌ها و ایجاد مدارک و شواهد تقویت کردند. همچنین خودشان مالک فرآیند کار و نتایج شدند. اجراکنندگان برنامه نیز با شناخت جدیدی که به‌دست آوردند، قادر بودند این داده‌ها را در توسعه برنامه و پروژه آتی بگنجانند.

درس‌های کلیدی از تجربه ما

این رویکرد چالش‌های خودش را داشت. ما از پیاده‌سازی این تحقیقات یافته‌های ارزشمندی به‌دست آوردیم:

ایجاد توازن بین کیفیت کار، مشارکت و منابع

برای کسانی که قصد برنامه‌ریزی تحقیق مشابهی را دارند، یک مساله مهم، چالش کار با همکارانی است که تجربه پژوهشی محدود دارند.

ما فهمیدیم که بی‌تجربگی نسبی اعضا و کارکنان سازمان‌‌های همکار در اجرای اقدام‌پژوهی با کودکان و جوانان، روی کیفیت و دقت پژوهش تاثیر می‌گذارد. در هر کشور، تیم‌های مختلفی برای پژوهش وارد عمل شدند. تعداد اندکی از این تیم‌ها در پژوهش تجربه داشتند و ما قادر نبودیم به همه آن‌ها درباره اقدام‌پژوهی آموزش جامعی بدهیم. شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک چند متن راهنمای پژوهش درست کرد و به همه تیم‌های پژوهش داد. همچنین به منظور پشتیبانی تیم‌های منفرد برای پیاده‌سازی این اصول راهنما، سیستم‌هایی ایجاد کردیم. اما همچنان داده‌ها از کیفیت یکسانی برخوردار نبودند.

یک استنباط ما از تغییر در کیفیت داده‌ها این بود که برخی از همکاران و جوانان در تحقیقات تطبیقی سراسری، مشارکت و صدای ضعیف‌تری داشتند. داده‌های ضعیف در مقایسه با داده‌های قوی جای کمتری در تحلیل پیدا می‌کنند. بنابراین تحقیقات سراسری حرف کسانی را ترجیح می‌دهند که صدای آن‌ها با داده‌های قوی مطابقت بیشتری دارد تا کسانی که سخن‌شان با داده‌های ضعیف مطابقت می‌کند.

همچنین، تجربه به‌دست آمده از تمامی این تحقیقات نشان داد که تسهیلگران بزرگسال (کسانی که مباحث گروه هدف را هدایت کرده و کودکان و جوانان را در این تمرین‌ها راهنمایی می‌کردند) روی نتیجه پژوهش نقش کلیدی دارند. چون آن‌ها هستند که درباره نتایج فرآیند به سازمان‌های دانمارکی و شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک گزارش می‌دهند. همین نکته، آن‌ها را تبدیل به افرادی با‌نفوذ می‌کند. اگر تسهیلگران بزرگسال می‌توانستند عقب بایستند و بگذارند جوانان صحبت کنند، کمک بزرگی به روند کار می‌شود.

اما همیشه اینطور نیست. در تحقیق درباب شهروندی، برخی از تسهیلگران بزرگسال به جای این‌که صرفا تصاویر و یادداشت‌ها را از مباحث گروه هدف ارسال کنند، گزارش‌های جامعی را به‌عنوان بازخورد ارائه دادند. تمایل تسهیلگران به این بود که گزارش‌ها را با زبان مرسوم در سازمان‌های مردم‌نهاد بنویسند که البته این حالت حرف تسهیلگران را بیشتر از صدای کودکان و جوانان منعکس می‌کرد. به‌خصوص، بسیاری از نکات ظریف و دقیق از نحوه تجربه کودکان و جوانان نسبت به محدودیت‌های شهروندی از نگاه آنان دور مانده بود.

بسیاری از تسهیلگران بزرگسال تجربه کافی با این روش تحقیق نداشتند. این دلیل مهمی است زیرا این روش بسیار متفاوت از دیگر اشکال ساخت‌یافته‌تر مصاحبه است که اجرای بدون تجربه پیشین آسان‌تر است. شاید هنگام بازنگری، ما باید تاکید بیشتری روی تعلیم کارکنان همکار و هدایت‌کنندگان بزرگسال داشته باشیم تا برخی از این مشکلات را کاهش دهیم. با این حال، باید هزینه تعلیم را با میزان انتظار از تحقیق، تخصیص زمان و بودجه برای تحقیق که بسیار محدود بود، متوازن می‌ساختیم.

چرخه اقدام‌پژوهی

اقدام‌پژوهی یک فرآیند چرخشی است که با تشخیص مشکلات آغاز می‌شود، با پژوهش به قصد تامل و اقدام عملی ادامه پیدا می‌کند و سپس به سوی یک چرخه جدید پیش می‌رود. بعد از پایان تحقیق اول بود که فهمیدیم چرخه به‌کارگیری و پیگیری را به حد کفایت در نظر نگرفته بودیم. وقتی تحقیق دوم تکمیل شد، یک تحقیق مجدد از مهارت‌های زیستی را پیگیری کردیم.

یکی از مشاوران پروژه ما پیشنهاد داد که برای ایجاد تغییر و بروز خلاقیت، دنبال الهام گرفتن از رویکردهای موجود باشیم. این مشاور پیشنهاد کرد که از رویکردی که نظریه U خوانده می‌شود، استفاده کنیم (نگاه کنید به شکل زیر).

بسیاری از دست اندرکاران که روی تغییر نظام‌مند کار می‌کنند، این رویکرد را به‌کار می‌گیرند، زیرا روی خلاقیت و یادگیری مشترک تاکید می‌کند. این روش برای مفهوم‌پردازی تغییر و تسهیل در ایجاد تغییر در یک مسیر طولانی یادگیری که با حرف U ترسیم شده، الهام‌بخش است.

در بالا و سمت راست تصویر، روی «بارگذاری الگوهای گذشته» مکث کنید. حالا به سمت پایین حرکت کنید و وارد مرحله کشف و بررسی شوید، که جایگاهی برای پیدا کردن راه‌‌های تازه و فهم عمیق مشکلات، کارها و مسئولیت‌ها است. بعد از این مرحله شما حرکت‌تان را به سمت پایین ادامه می‌دهید تا به قسمت تحتانی و مرکزی تصویر می‌رسید، جایی که باید الگوهای گذشته را رها کنید تا بتوانید فرصت‌های جدید را بپذیرید و دوباره از سمت دیگر تصویر شروع به بالا رفتن کنید. درحال بالا رفتن باید این ایده‌ها و فرصت‌های تازه را به محک آزمایش بگذارید. بعد از مرحله آزمودن‌ها، در بالای تصویر و سمت چپ شما به مرحله اجرایی می‌رسید، جایی که باید نتایج تازه، روش‌ها و راه‌حل‌ها ظهور کنند و عملیاتی شوند.

نتیجه‌گیری: از توجه به حق و حقوق و نیازهای ذینفعان تا رسیدن به کنش پایدار

به‌کارگیری رویکرد اقدام‌پژوهی در این تحقیقات، فرآیندی بی‌اندازه ارزشمندی برای مشارکت دادن کودکان و نوجوانان و نیز همکاران شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک در فرآیند تحقیق و پژوهش فراهم آورد.استفاده از این رویکرد توانست تضمین کند حق و حقوق و نیازهای آنان در تحقیقات و نتایج آن نقش مرکزی داشته باشد. این تحقیقات کمک کرد تا برنامه‌های تازه‌ای برای کودکان و جوانان در دانمارک ایجاد شوند. هر کسی که در طول این تحقیق با ما همکاری کرد توانست درس‌های مهم و تازه‌ای یاد بگیرد، هم در زمینه مهارت‌های روش تحقیق و هم در حوزه همکاری با کودکان و جوانان، و در نهایت در زمینه همکاری مشترک در یک پروژه تحقیقاتی. سازمان‌ها و برنامه‌هایی که در این تحقیق مشارکت کردند، کم‌کم دارند نتایج به‌دست آمده را وارد فرآیندهای روزانه کاری‌شان می‌کنند. یک موضوع بسیار مهم برای شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک این است که اطمینان حاصل کنند دانش کسب شده، در برنامه‌های آینده نیز به‌کار گرفته خواهد شد و پایدار خواهد ماند.

این مطلب خلاصه‌ای است درباره سه تحقیق اقدام‌پژوهی مختلف و درس‌های آموزنده از روند انجام این تحقیقات که توسط شبکه سازمان‌های مردم‌نهاد کودکان و جوانان دانمارک انجام شده است.