کت‌وو: فهرستی برای تحلیل مختصات یک مشکل

یکی از مدل‌هایی که برای شناسایی درست و ریشه‌ای مشکل و ارایه راه‌حل به قصد سیاست‌گذاری، ترویج‌گری و همچنین طراحی پروژه کاربرد مفیدی دارد، کت‌وو است.
با استفاده از مدل کت‌وو ما می‌توانیم بفهمیم که یک برنامه به چه اهدافی می‌خواهد برسد، چه مشکلاتی سر راه رسیدن به این اهداف وجود دارند و اجرای آن به چه صورت ذینفعان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
اولین قدم در تحلیل کت‌وو شناسایی ذینفعان و نیز فهمیدن این مساله است که چگونه یک روند و یا سیستم آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.
دومین قدم شناسایی مجری یا مجریان است. کسانی که در اجرای پروژه و یا ایجاد تحول مطلوب در یک سیستم دخالت دارند و فعالیت‌های مرتبط با ایجاد تحول را انجام می‌دهند.
سومین قدم شناسایی تغییرات و تاثیراتی که اجرای یک پروژه در سیستم به‌همراه می‌آورد. یعنی تهیه فهرستی از ورودی‌ها و نوع تغییری که بر روی آنها اتفاق می‌افتد تا آن‌ها را تبدیل به خروجی کند.
قدم چهارم شناسایی دیدگاه‌های متفاوت است. چرا که ذینفعان مختلف رویکردهای متفاوتی برای حل یک مساله دارند. با استفاده از مدل کت‌وو این تفاوت‌ها روشن می‌شوند.
قدم پنجم شناسایی تصمیم‌گیران است، یعنی افرادی که قدرت ایجاد تغییر و یا اجرا و متوقف کردن یک پروژه را در دست دارند و یا می‌توانند تصمیم بگیرند که آیا با تغییر پیشنهاد شده موافقت کنند یا نه.
قدم ششم آشنایی با شرایط محیطی است، یعنی تمام ملاحظات اخلاقی، قوانین، منابع مالی و غیرمالی، قلمرو پروژه و محدودیت‌هایی که توسط دیگران اعمال می‌شوند و می‌توانند بر فرایند تاثیر بگذارند.
کت‌وو قرار نیست روش انجام دادن کاری را توصیف کند. کت‌وو آنچه را که لازم است انجام شود تا اوضاع بهتر شود، به ما نشان می‌دهد.

یکی از مدل‌هایی که برای شناسایی درست و ریشه‌ای مشکل و ارایه راه‌حل به قصد سیاست‌گذاری، ترویج‌گری و همچنین طراحی پروژه کاربرد مفیدی دارد، کَت‌وو (CATWOE) است. کت‌وو یک فهرست ساده برای تحلیل سیستم یا محیطی که در آن مشکلی وجود دارد به ما ارایه می‌دهد؛ و با آن می‌توان تشخیص داد که یک برنامه یا فعالیت به چه اهدافی می‌خواهد برسد، چه مشکلاتی سر راه رسیدن به این اهداف وجود دارند و اجرای آن به چه صورت ذینفعان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. استفاده از روش کت‌وو در دنیای تجاری بسیار مرسوم است. اما این روش برای طراحی اولیه پروژه‌های مردم‌نهاد نیز می‌تواند کارآمد باشد به ویژه در شرایطی که در مورد مساله و تعاریف دقیق آن توافق وجود ندارد. یکی از مزایای استفاده از این روش این است که امکان بررسی وضعیت را از دیدگاه‌های مختلف فراهم می‌کند. گاهی ممکن است این دیدگاه‌ها تلفیق شوند، اما همیشه این امکان وجود ندارد. اما در هر حال مجری پروژه می‌تواند تاثیر اجرای پروژه را بر ذینفعان مختلف بررسی کند و بر اساس نیازهای گروهی که در اولویت هستند، تصمیم بگیرد.

نکته مهم در استفاده از مدل کت‌وو بررسی هر مشکل و چاره‌اش از یک دیدگاه خاص است: شما باید همان مشکل را با استفاده از یک دیدگاه متفاوت دوباره بررسی کنید و بعد ببینید آیا می‌توانید این دو را با هم ادغام کنید یا نه. بعضی اوقات شاید این کار ممکن نباشد. اگر شما نمی‌توانید دیدگاه‌های متفاوت را با هم ادغام کنید، باید تصمیم بگیرید که کدام دیدگاه اولویت دارد. در چنین شرایطی دیدگاه آن ذینفعی که شما دغدغه‌اش را دارید و می‌خواهید از او حمایت کنید است که نقش اصلی را ایفا می‌کند. از هر تغییر، به هر حال کسانی راضی و ناراضی خواهند شد: هنر شما این است که تلاش کنید تا در مجموع همه راضی باشند، اما گاه هم چاره‌ای جز این ندارید تا تصمیم‌ بگیرد که در نهایت برای‌تان مهم است چه کسی راضی باشد.

در چارچوب تحلیل کت‌وو باید شش دسته زیر را شناسایی کرد تا اطلاعات مورد نیاز برای تعریف ریشه‌ای از سیستم یا پروژه را به‌دست آورد:

ذینفعان: کسانی که اجرای پروژه یا ایجاد تغییر در یک سیستم به نفع یا به ضررشان است. اولین قدم در تحلیل کت‌وو شناسایی ذینفعان و نیز فهمیدن این مساله است که چگونه یک روند و یا سیستم آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

مجری یا مجریان: کسانی که در اجرای پروژه و یا ایجاد تحول مطلوب در یک سیستم دخالت دارند و فعالیت‌های مرتبط با ایجاد تحول را انجام می‌دهند.

تحول: تغییرات و تاثیراتی که اجرای یک پروژه در سیستم به‌همراه می‌آورد. یک تحلیل کت‌وو نیاز دارد تا فهرستی تهیه کند از ورودی‌ها و نوع تغییری که بر روی آنها اتفاق می‌افتد تا آن‌ها را تبدیل به خروجی کند.

دیدگاه‌ها: هر دیدگاه برمبنای نوعی جهان‌بینی است و نوع نگاه هر کس از ماجرا را ارایه می‌دهد. این که چه تصوراتی از شرایط پس از این که سیستم تحول یافته و یا یک پروژه اجرا شده، وجود دارند. شناسایی دیدگاه‌ها مهم‌ترین قدم در تحلیل کت‌وو است چرا که ذینفعان مختلف رویکردهای متفاوتی برای حل یک مساله دارند. تفاوت اصلی در تحلیل کت‌وو ریشه در دیدگاه‌های متفاوت ذینفعان دارد و هدف این شیوه تحلیل، روشن کردن این تفاوت‌ها است.

تصمیم‌گیران: این‌ افراد کسانی هستند که قدرت ایجاد تغییر و یا اجرا و متوقف کردن یک پروژه را در دست دارند و یا می‌توانند تصمیم بگیرند که آیا با تغییر پیشنهاد شده موافقت کنند یا نه.

شرایط محیطی: ملاحظات اخلاقی، قوانین، منابع مالی و غیرمالی، قلمرو پروژه و محدودیت‌هایی که توسط دیگران اعمال می‌شوند بخشی از شرایط محیطی هستند که می‌توانند بر فرایند تاثیر بگذارند.

شش دسته تحلیل کت‌وو و پرسش‌های مرتبط با هر دسته
 ذینفعان (بهره‌مندان/ متضررین)
  • ● چه کسانی دریافت‌کننده خدمات پروژه هستند؟ پروژه برای چه کسانی اجرا می‌شود؟
  • ● آن‌ها در حال حاضر چه مشکلاتی دارند؟ آن‌ها چگونه به پیشنهاد شما واکنش نشان خواهند داد؟
  • ● چه کسانی از تغییرات ناشی از اجرای پروژه شما به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم سود خواهند برد (بهره‌مندان) و چه کسانی ضرر خواهند کرد(متضررین)؟
مجریان
  • ● چه کسانی فعالیت‌های مربوط به روند تغییر و تحول را اجرا خواهند کرد و در اجرای برنامه و پروژه شما سهم دارند؟
  • ● انجام یا مشارکت در این پروژه چه تاثیر و تغییری بر وضعیت آنها می‌گذارد؟
  • ● آن‌ها چگونه ممکن است به این تاثیرات تغییرات واکنش نشان دهند؟
تحول
  • ● اجرای پروژه به چه شکل ورودی‌های مشخص را به خروجی مشخصی تبدیل می‌کند؟
  • ● ورودی‌های پروژه چه هستند؟ از کجا می‌آیند؟ خروجی‌های پروژه قرار است چه باشند؟ به کجا می‌روند؟
  • ● فرایند اجرای پروژه چه مراحلی را طی می‌کند؟
  • (مهم است که یک تحول ساده -و نه پیچیده- را تعریف کنید. چنان‌چه در تعریف‌تان از چند فعل استفاده کرده‌ باشید قاعدتا دو یا چند تحول را به‌جای یکدیگر به کار برده‌اید)
دیدگاه
  • ● تصویر بزرگ‌تری که این شرایط در آن جای می‌گیرد چیست؟
  • ● مشکل اصلی که روی آن کار می‌کنید، چیست؟
  • ● تاثیر گسترده‌تر هر راه‌حلی چیست؟
تصمیم‌گیرنده
  • ●  چه کسی صلاحیت و قدرت دارد که بگوید آیا این تغییر انجام خواهد شد یا نه؟ 
  • ● چه فرد یا گروهی متولی اصلی شرایطی است که باید متحول شود؟ آیا آن‌ها می‌توانند به شما کمک کنند و یا شما را متوقف کنند؟
  • ● چه چیزی آن‌ها را تشویق خواهد کرد که به شما کمک کنند؟
 شرایط محیطی
  • ● محدودیت‌ها و مشکلاتی که ممکن است باعث از کار افتادن سیستم یا توقف پروژه شوند چه هستند؟ 
  • ● چه چیزی باید درباره شرایط اجرای پروژه درنظر گرفته شود؟
  • ● محدودیت‌های اخلاقی، قانونی، مالی، مربوط به منابع و مقررات چه هستند؟ چگونه این شرایط ممکن است راه‌حل شما را محدود کنند؟
  • ● چگونه می‌توانید از آن‌ها عبور کنید؟

 

بگذارید برای روشن شدن شیوه استفاده از روش تحلیلی کت‌وو یک مثال بزنیم. فرض کنیم ما به عنوان یک سازمان مردم‌نهاد می‌خواهیم در سیستم رانندگی وسایل نقلیه شخصی در شهر تهران تحولی ایجاد کنیم. اولین نکته این است که باید در تعریف اصطلاحات دقت به خرج بدهیم. برای مثال تعریف تحول برای «سیستم رانندگی وسایل نقلیه شخصی» کلی و نامفهوم است. چون به این شکل نمی‌توانیم جزئیات فرایند را مشخص کنیم؛ این که چه نوع استفاده‌ای از خودروهای شخصی مناسب است و چرا اصلا چنین تحولی مطلوب است. برای تعریف اجزای مدل کت‌وو باید جزییات را در نظر داشت. طرح سوال‌های مرتبط و متناسب با موضوع می‌تواند به ما کمک کند تا بفهمیم دقیقاً چه اتفاقی در جریان است، چه کارهایی باید انجام شوند و موفقیت پروژه چگونه اندازه گرفته می‌شود.

مهمترین بخش تحلیل کت‌وو  شناخت دیدگاه است. داشتن دیدگاه دلیل و فلسفه داشتن یک هدف مشخص در پروژه را روشن می‌کند. بنابراین باید منطق ضرورت تغییر را به خوبی روشن کنیم. در جدول شماره یک، تمرکز روی افزایش امنیت عابران پیاده از طریق جلوگیری از پارک بی‌رویه خودرو است. اگر در تعریف دیدگاه تنها می‌گفتیم: «باید برای پارک کردن بی رویه و غیرقانونی مجازات تعیین شود»،  اهمیت موضوع روشن نمی‌شد. اما اگر دیدگاه را اینطور تعریف کنیم که «پارک کردن در خیابان‌های شلوغ باعث تصادف می‌شود، بنابراین باید توسط قانون برای این کار مجازاتی تعریف شود» دو موضوع روشن می‌شود: منطق پشت جلوگیری از پارک کردن در خیابان‌های شلوغ و دلیلی که یک ذینفع (در اینجا عابر پیاده) به عنوان هدف اجرای پروژه انتظار دارد.

  • جدول شماره یک
  • وضعیت فعلی: عابران پیاده در معرض خطر تصادف     وضعیت مطلوب: کاهش چشمگیر خطر تصادف عابران پیاده
 ذینفعان (بهره‌مندان/ متضررین)  عابران پیاده
مجریان  ‌ماموران راهنمایی و رانندگی
تحول جریمه کردن خودروهایی که با پارک کردن در جای نامناسب عابران را در معرض خطر قرار می‌دهند.
دیدگاه  ‌امنیت عابران پیاده باید بر راحتی رانندگان اولویت داشته باشد و رانندگان تا زمانی که از مجازات نترسند امنیت عابران پیاده را در نظر نمی‌گیرند.
تصمیم‌گیرنده  اداره حمل و نقل و ترافیک در شهرداری
 شرایط محیطی
  • - خیلی از رانندگان استفاده نامحدود از خیابان را حق خود می‌دانند
  • - کمپانی‌های خودروسازی به حمایت از رانندگان می‌توانند بر تصمیم‌گیری‌ها اعمال نفوذ کنند
  • - برای بسیاری از نهادهای دولتی امنیت عبور و مرور اولویت پایینی دارد

 

در نتیجه چنین تحلیلی با استفاده از مدل کت‌وو ما می‌توانیم این‌طور سیستم مطلوب را تعریف کنیم: سیستمی طراحی شده توسط اداره حمل و نقل شهرداری که در آن ماموران راهنمایی و رانندگی، به نیابت افراد پیاده، رانندگانی را که با پارک اتومبیل خود امنیت پیاده‌ها را به خطر می‌اندازند جریمه می‌کنند، زیرا امنیت افراد پیاده بر راحتی رانندگان اولویت دارد و رانندگان امنیت دیگران را اولویت نمی‌دانند مگر این که از تنبیه هراس داشته باشند. در عین حال می‌دانیم که این سیستم با محدودیت‌هایی هم مواجه است: کمپانی‌های خودروسازی قدرتمند می‌توانند لابی و اعمال نفوذ کنند و مقامات اداری هم کلا خیلی برایشان امنیت ترافیک و عبور و مرور پیاده‌ها در اولویت نیست.

حالا اما می‌توانیم حالت دیگری را تصور کنیم. ما همچنان قصد داریم که در سیستم رانندگی وسایل نقلیه شخصی در شهر تهران تحولی ایجاد کنیم، اما دیدگاه ما و این که چه کسانی را به عنوان ذینفعان اصلی تعریف می‌کنیم، تغییر می‌کند. همان‌طور که در جدول شماره دو می‌بینیم، حالا ما به جای تمرکز بر امنیت عابران پیاده روی موضوع سلامت محیط زیست تاکید داریم.

  • جدول شماره دو
  • وضعیت فعلی: سلامت عمومی در معرض خطر     وضعیت مطلوب: بهبود سلامت با کاهش خودروها در خیابان
 ذینفعان (بهره‌مندان/ متضررین)  ترویجگران محیط‌ زیست (عموم جامعه)
مجریان  اداره راهنمایی و رانندگی
تحول   کاهش جذابیت رانندگی در مقایسه با استفاده از وسایل نقلیه عمومی
دیدگاه  سلامت مردم از راحتی رانندگان مهم‌تر است. تعداد خودروها در خیابان به صورت مستقیم با میزان آلودگی محیط زیست و کیفیت سلامت عمومی مرتبط است
تصمیم‌گیرنده  شورای شهر
 شرایط محیطی
  • - خیلی از رانندگان استفاده نامحدود از خیابان را حق خود می‌دانند 
  • - کمپانی‌های خودروسازی به حمایت از رانندگان و همچنین برای فروش خودروهای خود می‌توانند بر تصمیم‌گیری‌ها اعمال نفوذ کنند
  • - مجازات مالی تنها رانندگان کم درآمد را تحت تأثیر قرار می‌دهد، نه رانندگان پر درآمد را

 

اگر به دقت به دو جدول بالا توجه کنید، متوجه می‌شوید که آن‌ها دو سیستم کاملا مجزا و متفاوت را توصیف می‌کنند. دو دسته فعالیت و اهداف متفاوت در این دو تعریف توصیف شده است.
به این نکته توجه کنیم که در تحلیل کت‌وو قرار نیست روش انجام دادن کاری را توصیف کند و یا مکانیزم‌های یک سیستم و این‌که چگونه این سیستم عمل می‌کند را بشناسیم. بلکه فقط قرار است تغییر مطلوب را توصیف کنیم: یعنی آنچه را که لازم است انجام شود تا اوضاع بهتر شود. اگر این تغییر را این‌گونه تعریف کنیم: «خیابان را گران‌تر از وسایل نقلیه عمومی کنیم» یا «رانندگی در خیابان را گران‌تر از استفاده از وسایل نقلیه عمومی کنیم»، آن وقت فرصت فکر کردن از زاویه‌ای دیگر را به موضوع از دست می‌دهیم. مثلا این که مشوق برای استفاده از وسایل نقلیه ایجاد کنیم به جای این که رانندگی‌ کردن را گران کنیم. با تحلیل کت‌وو ما همچنین فرصت کارآمدتر کردن سیستم و در نتیجه ایجاد تغییر برای بهتر شدن را باز می گذاریم، چیزی که یک سیستم مطلوب برای تحلیل نیاز دارد.

این مطلب نوشته سوزان گاسن و ابا پاندی است. اصل این نوشتار را می‌توانید در تارنمای بی‌پی‌ام گیک و تارنمای دانشگاه درکسل مشاهده کنید. متن ترجمه شده به فارسی ویرایش‌ و خلاصه نیز شده تا برای خواننده رسا باشد.