آیا واقعا تغییری ایجاد می‌کنید؟

مردم‌نهادها و خیریه‌ها درباره این که چه می‌کنند و روی زندگی چه تعداد افراد تاثیر می‌گذارند، فراوان سخن می‌گویند، اما آیا وضعیت مردم در جامعه هدف آن‌ها واقعا بهتر می‌شود؟
در این مقاله در یک فرآیند پنج مرحله‌ای خلاصه شده که به شما کمک می‌کند تا درک روشنی از تاثیرگذاری‌ در حوزه‌هایی که برای‌تان از همه مهم‌تر است به دست آورید.
این حلقه بر اساس پنج سوال تشکیل می‌شود: ۱) روی چه چیز سرمایه‌گذاری می‌کنید؟ ۲) به چه مسئله‌ای رسیدگی خواهید کرد؟ ۳) چه گام‌هایی برخواهید داشت؟ ۴) چگونه موفقیت خود را خواهید سنجید؟ ۵) چگونه می‌توانید تاثیرگذاری را افزایش دهید؟
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌هایی که هر بنیاد، سازمان غیردولتی، یا مردم‌نهاد با هدف تاثیربخشی می‌تواند عهده‌دار شود، اندیشیدن و تبیین موفقیت‌های مطلوب و شیوه واقع‌گرایانه دستیابی به این موفقیت‌هاست.

شما پول، وقت و اعتبار خود را در زمینه‌های ارزشمند سرمایه‌گذاری می‌کنید، اما آیا واقعا تغییری ایجاد می‌کنید؟ سازمان‌ها درباره این که چه می‌کنند و روی زندگی چه تعداد افراد تاثیر می‌گذارند، فراوان سخن می‌گویند، اما آیا وضعیت مردم در جامعه هدف آن‌ها واقعا بهتر می‌شود؟ ضرورت پاسخ به این سوالات هیچگاه به اندازه روزگار ما اهمیت نداشته است، با این حال وجود مجموعه‌ای گیج‌کننده‌ از معیارها و ابزارهای سنجش، کسب اطلاعات عملی و معنی‌دار را دشوار می‌سازد.

برای رسیدگی به این مشکل با کارشناسان سنجش و اندازه‌گیری در بیش از پنجاه بنیاد، سازمان‌ مردم‌نهاد (غیرانتفاعی)، و بنگاه‌های خدمات اجتماعی همگی از نهادهای پیشتاز مصاحبه کردیم. رمز و راز‌هایی که در طول کار یافته‌ایم در این مقاله در یک فرآیند پنج مرحله‌ای خلاصه شده که به شما کمک خواهد کرد تا درک روشنی از تاثیرگذاری‌ در حوزه‌هایی که برای شما از همه مهم‌تر است به دست آورید و نقشه راهی داشته باشید که هم برای اندازه‌گیری از آن استفاده کنید و هم در بیشینه کردن میزان این تاثیرات.  

ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی و سنجش آن

مباحث زیر در شرح «حلقه ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی» که در شکل ۱ منعکس شده، سامان یافته است. این حلقه بر اساس پنج سوال زیر تشکیل می‌شود:

  • ۱- روی چه چیز سرمایه‌گذاری می‌کنید؟
  • ۲- به چه مسئله‌ای رسیدگی خواهید کرد؟
  • ۳- چه گام‌هایی برخواهید داشت؟
  • ۴- چگونه موفقیت خود را خواهید سنجید؟
  • ۵- چگونه می‌توانید تاثیرگذاری را افزایش دهید؟
  •  

این سوالات در مرکز تبلیغات، تامین مالی و مدیریت سازمان‌ها برای بیشینه کردن تاثیر اجتماعی جای دارند. این حلقه برای حامیان مالی  اعم از افراد، حکومت‌ها، بنیادها، شرکت‌ها یا سرمایه‌گذاران به کار می‌آید. همچنین برای اداره سازمان‌هایی که از بهره‌وران حمایت می‌کنند یا به آن‌ها خدمات ارائه می‌دهند، کاربرد دارد. توجه اعطاکنندگان کمک مالی و سرمایه‌گذاران به این معطوف است که چگونه منابع آن‌ها (انسانی، مادی یا مالی) به بهترین نحو می‌تواند برای ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی به کار رود و چه مسائلی  باید در اولویت قرار بگیرند، و مدیران سازمان‌های مردم‌نهاد و دیگر ارائه‌دهندگان خدمات به این توجه دارند که چگونه با مسائل اجتماعی پیشارو برخورد کنند و چگونه تاثیرگذاری اجتماعی را بیشینه سازند. شرکت‌های انتفاعی نیازمند تمرکز بر تشخیص و مدیریت تاثیرات ایجاد شده روی مشتریان خود و دیگر افراد ذی‌نفع و متاثر از کار ایشان هستند. اما تمامی این دغدغه‌ها آنقدر مهم هست که مورد پژوهش هر فرد علاقه‌مند به تاثیرگذاری اجتماعی و فرآیند ایجاد آن قرار بگیرد.

هر گروهی از درک بهتر علایق و چالش‌های دیگران نیز می‌تواند منتفع شود. سرمایه‌گذاران با درک علایق و عملیات سازمان‌هایی که در آن‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند نتیجه بهتری می‌گیرند، و متصدیان نیز با شناخت نیازها و علایق تامین‌کنندگان مالی خود بهتر کار می‌کنند.

برخی از این موضوعات به ندرت مورد بحث قرار می‌گیرد، مانند منابع سرمایه‌گذار و منافع او، یا اینکه چرا نمی‌توان معیارهای تاثیرگذاری را از ارزش‌های مورد قبول افراد و سازمان‌هایی که از این معیارها استفاده می‌کنند، تفکیک‌ کرد. همچنین، با وجود اینکه تاثیرگذاری‌های ناشی از همکاری و به اشتراک گذاشتن ابتکارات و عملکردهای شایسته و کامیاب مورد تصدیق همگان است، اما به ندرت اندازه‌گیری شده است.

گام اول: روی چه چیز سرمایه‌گذاری می‌کنید؟ در این گام، ابتدا به اهداف سرمایه‌گذاری خود فکر می‌کنید. چرا سرمایه‌گذاری می‌کنید؟ با این سرمایه‌گذاری امید به سرانجام رساندن چه کاری را دارید؟ آیا تنها انتظار بازدهی اجتماعی دارید یا بازدهی مالی هم می‌خواهید؟ آیا اهداف دیگری دارید، از قبیل تقویت روابط، ایجاد اعتبار و برند تجاری، یا جبران کمک‌هایی که دریافت کرده‌اید؟ همچنین این را مد نظر قرار خواهید داد که مایل به استفاده از چه منابعی (وقتتان، پولتان، مهارتی که دارید، یا شبکه روابطتان) برای سرمایه‌گذاری در تغییر اجتماعی هستید.  

گام دوم: به چه مسئله‌ای رسیدگی خواهید کرد؟ پس از این، برای خود روشن می‌کنید که علاقه‌مند به رسیدگی به چه مشکلاتی هستید، و اینکه آیا صرفا به یک موضوع توجه خواهید کرد یا مجموعه‌ای از موضوعات را دنبال می‌کنید. در نظر می‌گیرید که کدامیک‌ از انگیزه‌های محیطی و اجتماعی برای شما جزو مهمترین‌ها است و چگونه با استفاده از منابعی که می‌خواهید سرمایه‌گذاری کنید، به بهترین نحو می‌توانید به بهره‌وران کار و برنامه خود کمک کنید. رویکردهای حوزه مداخله‌ برای تغییر را، از قبیل پژوهش، خدمات، ترویج‌گری یا حمایت زیست بومی، تعیین می‌کنید. بعد باید تصمیم بگیرید که به چه نوع سازمان‌هایی برای سرمایه‌گذاری علاقه‌مند هستید (بنگاه‌های سرمایه‌گذاری اجتماعی، سازمان‌های غیرانتفاعی، شرکت‌ها) و نیز به چه شکلی می‌خواهید در این سازمان سرمایه‌گذاری کنید: سرمایه‌گذاری خطرپذیر، خرید سهام، اعطای وام، یا هدیه. به همین ترتیب، باید تصمیم بگیرید که در سازمانی که در آن سرمایه‌گذاری می‌کنید چه نقشی می‌خواهید ایفا کنید. آیا ترجیح می‌دهید نظاره‌گر بیرونی باشید یا اینکه می‌خواهید مستقیما در عملیات و یا در هیات مدیره دخالت داشته باشید؟

گام سوم: چه گام‌هایی برخواهید داشت؟ پس از تشخیص دلایل و انگیزه‌های خویش، برای دستیابی به تغییر مطلوب برنامه می‌ریزید. تاثیرگذاری‌های اجتماعی از فرهنگ و رسالت یک سازمان نشئت می‌گیرند و می‌تواند با عرضه کالا و خدمات، اجرای عملیات، و یا سرمایه‌گذاری‌های  محتاطانه و درازمدت ایجاد شود. شیوه‌های متعدد تاثیربخشی از طریق سرمایه‌گذاری خود را مد نظر قرار می‌دهید. و مدلی منطقی تهیه می‌کنید، یا طرحی از زنجیره ای از نتایج می‌ریزید، که نشان دهد دقیقا چه کارها و خروجی‌هایی از طرف سازمان می‌تواند منجر به تاثیرات مثبت و مورد توجه شما و ذی‌نفعان و نیز محیط جامعه هدف شود. در نهایت، ذی‌نفعان و تاثیراتی که سازمان شما روی آن‌ها می‌گذارد را روی کاغذ می‌آورید، همراه با توجه ویژه برای اطمینان از اینکه مداخلات مورد نظر شما هم سود‌بخش است و هم مورد تمایل بهره‌وران.

گام چهارم: چگونه موفقیت را خواهید سنجید؟ سیستم‌های مدیریت و سنجش عملکرد به شما کمک می‌کنند تا بر نحوه ایجاد تغییر اجتماعی از راه سرمایه‌گذاری نظارت کنید. در این مرحله، هدف سنجش و اندازه‌گیری خود را مورد ملاحظه قرار می‌دهید: آیا هدف این است که بدانید کارتان چقدر موثر بوده است؟ درباره نتایج مورد انتظار توضیح دهید و افراد را توجیه کنید؛ یا اینکه بتوانید تقاضای سرمایه‌گذاران را برای پاسخگویی برآورده کنید؟ به علاوه، باید انواع رویکردهای اندازه‌گیری را هم که فراهم کننده شواهد مورد توجه شما است، تعیین کنید؛ اعم از تحقیق محلی، تحلیل و/ یا آزمایش. همزمان، طرح توسعه یک سیستم سنجش عملکرد را نیز جهت جمع‌آوری، تحلیل و استفاده از داده‌های مربوط به عملکرد تهیه خواهید کرد.

گام پنجم: چگونه می‌توانید تاثیرگذاری را افزایش دهید؟ در این گام، ابعاد سیستم سنجش عملکرد را ارزیابی می‌کنید (یعنی معیارها یا سنجه‌های جمع آوری شده، هدف‌های تامین شده، و ارتباط آن با راهبرد برنامه شما)، با این هدف که به بهبود سیستم و افزایش تاثیرگذاری دست یابید. در نهایت، راهبرد‌هایی برای رشد سازمان‌ خود و افزایش تاثیرگذاری آن مد نظر قرار می‌دهید. این راهبردها می‌تواند شامل توجه به منابع نوآوری و محتوای مورد نیاز برای مقیاس‌گذاری موفق باشد، یا شناسایی فرصت‌هایی برای همکاری و به اشتراک گذاشتن قابلیت‌های سازمان با دیگر سازمان‌ها تا امکان تاثیرگذاری را به فراتر از حیطه سازمان خود گسترش بدهید.

هر سازه/پرسش از «حلقه ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی» در شکل۱، با یک پیکان به سازه بعدی وصل می‌شود و یک پیکان نیز سازه  آخر و اول را به هم متصل می‌کند. این پیکان‌ها نشانگر آن است که حرکت از هر مرحله به دیگری، فرآیندی نیست که یک بار انجام و تمام شود، و هر بار در جریان تغییراتی که در کار می‌دهید و عملکرد را بهبود می‌بخشید، پرسش‌ها حلقه‌وار تکرار می‌شود و به هر مسئله دوباره بازخواهید گشت.

نیاز به پاسخگویی

حکومت‌ها ارائه منابع ضروری برای رسیدگی به مسائل محیطی و اجتماعی را دشوار می‌یابند و بار مسئولیت تامین منابع را هرچه بیشتر سازمان‌های خدماتی غیردولتی، بنیادها، سرمایه‌گذاران حوزه تاثیرگذاری و شرکت‌ها بر دوش می‌کشند. طبعا کسانی که به این سازمان‌ها کمک مالی اعطا می‌کنند یا در آن‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند معقول است که پاسخگویی بیشتری بطلبند تا بدانند منابعی که  سرمایه‌گذاری شده چگونه هزینه شده است. بهره‌وران و باهمستان‌هایی هم که از این سرمایه‌گذاری‌ها باید بهره‌مند شوند و هنوز نیازهای تامین نشده بسیاری دارند خواهان پاسخگویی خواهند بود. علاوه بر این، دولت‌ها هم وقتی مزایای مالیاتی برای این نوع سرمایه‌‌گذاری‌ها قائل می‌شوند، قاعدتا می‌خواهند که اطمینان یابند سرمایه به طور معقولی هزینه شده تا بیشترین تاثیرگذاری ممکن به دست آید.

یکی از مهم‌ترین فعالیت‌هایی که هر بنیاد، سازمان غیردولتی، یا سرمایه‌گذار با هدف تاثیربخشی می‌تواند عهده دار شود، اندیشیدن و تبیین موفقیت‌های مطلوب و شیوه واقع‌گرایانه دستیابی به این موفقیت‌هاست. یک توضیح رایج برای فقدان کارآمدی این است که سازمان تعریف خود از موفقیت را به اندازه کافی روشن نساخته است و فاقد مدل منطقی تعریف شده است که حصول موفقیت را راهبری کند. در اکثر مواقع مشکل در نکات فکر نشده در مدل منطقی سازمان است و اینکه نشانه‌ای نمی‌بینیم که فعالیت‌های سازمان بتواند به تاثیرات هدف‌گذاری شده منتهی شود. مدل منطقی باید متکی به شواهد تجربی و یا قواعد منطقی روشن و یا هر دو باشد. اما در اغلب موارد (در ناکامی‌ها) تجربه و منطق روشن در این مدل‌ها دیده نمی‌شود. «حلقه ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی» به مدل‌های منطقی وضوح می‌بخشد و از این رو پاسخگویی سازمانی را تقویت می‌کند.

نقشه راه برای سنجش تاثیرگذاری

اگرچه سنجش تاثیرگذاری اجتماعی و افزایش آن غالبا امری حائز اهمیت قلمداد می‌شود، اما فرآیند پیاده‌سازی سیستم اندازه‌گیری بسیاری را سردرگم می‌کند. حتی اگر شما در حال حاضر به نحو مطلوبی تاثیر خود را اندازه‌گیری و مدیریت می‌کنید، روش‌هایی برای افزایش تاثیر شما وجود دارد که ممکن است از نظر دور داشته‌اید. پیشبرد کار از طریق مراحل «نقشه راه سنجش تاثیرگذاری» به شما یاری می‌رساند تا این روش‌ها را تشخیص دهید و تاثیر خود را بیشینه سازید.

اندازه‌گیری تاثیرات می‌تواند فرآیندی دشوار و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق باشد. نقشه راه که در شکل ۲ خلاصه شده است، چهار گام دارد:

  • در گام اول، با تعریف تاثیرات مورد انتظار ناشی از فعالیت‌های سازمان و نیز دیگر تاثیرات مثبت یا منفی، پایه و اساس اندازه‌گیری را آماده می‌سازید.
  • در گام دوم، هدف سنجه‌های خود را تعیین می‌کنید و اینکه چگونه این سنجه‌ها مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
  • در گام سوم، بر پایه این اطلاعات، تعیین خواهید کرد که کدامیک از سنجه‌ها برای ماموریت شما و ذی‌نفعان، بیش از همه اهمیت دارد و سنجه‌های مناسب را انتخاب می‌کنید.
  • در گام آخر، سیستم سنجش عملکرد طراحی می‌کنید تا در گردآوری، تحلیل، و اعلام نتایج استفاده شود و به شما برای اقدام در جهت بهینه‌سازی تاثیرات کمک کند.
  •  

سازمان‌های غیردولتی، حکومت‌ها و بنیاد‌ها برای اهداف اعلام شده در جهت تاثیرات مثبت اجتماعی، سالانه میلیارد‌ها دلار خرج می‌‌کنند. میلیاردها دلار دیگر نیز در سازمان‌هایی مانند شرکت‌های انتفاعی صرف می‌شود که نفع خود را در تاثیرگذاری اجتماعی می‌بینند. مقدار زیادی از این پول‌ها هدر می‌رود. درست است که بخشی از این هدردهی به خاطر ناکارآمدی و خرج بیهوده است و باید حذف شود اما بیشتر این پول به خاطر تلاش‌های ناموفق کسانی از دست می‌رود که حسن نیت دارند اما از ایجاد تغییرات ناتوان اند. این عدم موفقیت را می‌توان با توجه دقیق به پنج سوالی که ما در این مقاله مطرح کرده‌ایم، چاره‌جویی کرد.

اگرچه بودجه‌، جمع‌آوری کمک‌های مالی و کارآمدی سازمان مهم هستند، اما تاثیرگذاری اجتماعی هدف نهایی تازه‌ای برای بخش غیردولتی است. ما معتقدیم که با تلاش‌ بیشتر در زمینه تعریف تاثیرات مطلوب، اندازه‌گیری آن‌ها و بهبود این تاثیرات اجتماعی، می‌توانید به  تغییرات محیطی و اجتماعی شگرفی دست یابید. «حلقه ایجاد تاثیرگذاری اجتماعی» راهنمای شما برای انجام این کار است.  

این مطلب نوشته مارک. جی. اپستین و کریستی یوتاس است. اپستین استاد مدیریت در دانشگاه رایس و یوتاس استاد مدیریت در دانشگاه ایالتی پورتلند است. هر دو با شرکت‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد مختلفی در سراسر دنیا همکاری داشته‌اند. اصل این نوشتار را می‌توانید در این‌جا مشاهده کنید. متن ترجمه شده به فارسی ویرایش‌ و خلاصه نیز شده تا برای خواننده رسا باشد.